تبلیغات
نـگـارنـدۀ مـنـتـظـر - اصول تربیت فرزند از نگاه معصومین علیه السلام
 

ـــ»» مجموعه حکایاتی پیرامون امام علی(ع)

ـــ»» آرشیو کامل مطالب...


اصول تربیت فرزند از نگاه معصومین علیه السلام

نظر به اهمیت تربیت فرزندان و نقش آن در شکل گیری جامعه اسلامی آگاهی از سیره و شیوه معصومین علیهم السلام در تربیت فرزندان و نگاه ایشان به فررزند بسیار مهم است.


1.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

بَیْتٌ لا صِبْیانَ فیهِ لا بَرَكَةَ فیهِ

خانه ‏اى كه كودك در آن نباشد ، بركت ندارد.

كنز العمّال ، ح 44425.



2. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِنَّ الْوَلَدَ الصّالِحَ رَیْحانَةٌ مِنْ رَیاحینِ الْجَنَّةِ

فرزند شایسته ، گُلى از گل‏هاى بهشت است .

كافى ، ج 6، ص 3، ح 10.



3. امام باقر علیه السلام:

اِذا اَرَدْتَ الْوَلَدَ فَقُلْ عِنْدَ الْجِماعِ : اَللّهُمَّ ارْزُقْنى وَلَدا وَ اجْعَلَهُ تَقیّا لَیسَ فى خَلْقِهِ زِیادَةٌ وَ لا نُقْصانٌ وَ اجْعَلْ عاقِبَتَهُ اِلى خَیْرٍ؛(1)

هرگاه فرزند خواستى ، هنگام آمیزش بگو : بار الها! به من فرزندى عطا كن و او را با تقوا قرار ده و در آفرینش او، كم و زیادى نباشد و او را عاقبت به خیر گردان .

كافى، ج 6 ، ص 10، ح 12.


4. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَدِّبُوا اَوْلادَكُمْ فى بُطونِ اُمَّهاتِهِمْ. قیلَ: وَكَیْفَ ذلِكَ یا رَسُولَ اللّه‏ِ؟ فَقالَ: بِاِطْعامِهِمُ الْحَلالَ؛(1)

فرزندانتان را در رحم مادرانشان تربیت كنید. سئوال شد: این چطور ممكن است، اى رسول خدا؟ فرمودند: با خوراندن غذاى حلال (به مادرانشان).

جُنگ مهدوى، ص .132


5. امام صادق علیه ‏السلام :

مِیرَاثُ اللّهِ مِن عَبدِهِ المُؤمِنِ الوَلَدُ الصَّالِحِ ...؛

میراث خداوند به بنده مؤمنش فرزند صالح است

وسائل الشیعة، ج15، ص97.


6.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَلْبَناتُ هُنَّ الْمُشْفِقاتُ الْمُجَهِّزاتُ الْمُبارَكاتُ، مَنْ كانَتْ لَهُ ابْنَةٌ واحِدَةٌ جَعَلَهَا اللّه‏ُ لَهُ سِتْرا مِنَ النّارِ، و مَنْ كانَتْ عِنْدَهُ ابْنَتانِ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ بِهِما، وَ مَنْ كانَتْ عِنْدَهُ ثَلاثُ بَناتٍ أوْ مِثْلُهُنَّ مِنَ الاَْخَواتِ وُضِعَ عَنْهُ الْجِهادُ وَ الصَّدَقَةُ ؛(1)

دختران ، دلسوز ، مددكار و بابركت‏اند . هر كس یك دختر داشته باشد ، خداوند ، او را پوششى از دوزخ قرار مى‏دهد و هر كس دو دختر داشته باشد ، به خاطر آن وارد بهشت مى‏شود و هر كس سه دختر یا مانند آن خواهر داشته باشد ، جهاد و صدقه از او برداشته مى‏شود .

كنز العمّال ، ح 45399 .


7.امام باقر علیه السلام:

شَرُّ الابَاءِ مَن دَعَاهُ البِرُّ اِلَى الاِفرَاطِ وَ شَرُّ الاَبنَاءِ مَن دَعَاه التَّقصِیرِ اِلَى العُقُوقِ"؛

بدترین پدران كسى است كه [در نیكى از حد اعتدال خارج شود و] به زیاده‏روى بگراید و بدترین فرزندان فرزندى است كه در اثر كوتاهى، به عاق والدین دچار شود.

تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 486.


8.امام رضا علیه السلام:

لا تَقْرَبِ النِّساءَ فی اَوَّلِ اللَّیْلِ لا شِتاءً وَ لا صَیْفا وَ ذلِكَ اَنَّ الْمَعِدَةَ وَ الْعُروقَ تَـكونُ مُمْتَلِئَةً وَ هُوَ غَیْرُ مَحْمودٍ ، یُتَخَوَّفُ مِنْهُ الْقولَنْجُ وَ الفالِجُ ، وَ الْلَّقْوَةُ وَ النِّقرِسُ ، وَ الْحَصاةُ وَ التَّقْطیرُ ، وَ الْفَتْقُ وَ ضَعْفُ الْبَصَرِ وَ الدِّماغِ. فَاِذا اُریدَ ذلِكَ فَلْیَكُنْ فى آخِرِ اللَّیْلِ؛ فَاِنَّهُ اَصَحُّ لِلْبَدَنِ ، وَ اَرْجى لِلْوَلَدِ ، وَ اَذْكى لِلْعَقْلِ فِى الْوَلَدِ الَّذى یُقْضى بَیْنَهُما؛(1)

آغاز شب ، چه در زمستان و چه در تابستان ، با زنان آمیزش مكن ، این بدان جهت است كه معده و رگ‏ها پُرند و این وضعیت مناسبى [براى آمیزش] نیست و بیم قولنج و فلج و لقوه چانه و نِقرس و سنگ [كلیه [و تقطیر (چكایش) بول وفتق و ضعف در بینایى و ذهن مى‏رود . پس اگر قصد آمیزش دارد ، باید در پایان شب انجام دهد، كه براى بدن ، صحت‏افزاتر و براى فرزنددار شدن امیدبخش‏تر و براى باهوش شدن فرزندى كه در این میان پدید مى‏آید ، بهتر است .

طب الامام الرضا علیه السلام، ص 64.


9. امام على علیه ‏السلام :

لا أدَبَ مَعَ غَضَبٍ

با خشم، تربیت [ممكن [نیست .

غرر الحكم ، ح 10529.


10.امام صادق علیه ‏السلام :

بَادِرُوا اَحدَاثَكُم بِالحَدِیثِ قَبلَ اَن تَسبِقَكُم اِلَیهِم المُرجِئَة

فرزندانتان را با كلام [ما] آشنا كنید پیش از آن كه مرجئه (و دیگر فرقه‏هاى منحرف عقیدتى) بر شما سبقت بگیرند [ و آنان را منحرف سازند].

فروع كافى، ج2، ص94.


11.امام صادق علیه ‏السلام :

مَنْ اَكَلَ سَفَرجَلَةً عَلَى الرِّیقِ طابَ ماؤُهُ وَ حَسُنَ وَلَدُهُ

هر كس ناشتا یك بِهْ بخورد ، نطفه‏اش پاكیزه مى‏شود و فرزندش نیكو مى‏گردد .

كافى ، ج 6، ص 357، ح 3 .


12.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

ما مِن اِمْرَاَةٍ حامِلَةٍ اَكَلَتِ الْبِطِّیخَ اِلاّ یَكونُ مَولودُها حَسَنَ الْوَجْهِ وَ الْخُلُقِ

هیچ زن باردارى نیست كه خربزه بخورد ، مگر این كه فرزندش زیبا و خوش اخلاق مى‏گردد .

طب النبی صلی الله علیه و آله و سلم، ص 10.


13.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَطْعِمُوا الْمَرأَةَ فى شَهْرِها الَّذى تَلِدُ فیهِ التَّمْرَ فَاِنَّ وَلَدَها یَكونُ حَلیما نَقیّا

به زن، در ماهى كه زایمان كرده ، خرما بدهید ، چرا كه فرزند او بردبار و پاك مى‏شود .

مكارم الأخلاق ، ص 169 .


14.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏و ‏آله :

مَنْ وُ لِدَ لَهُ مَولودٌ فَلْیُؤَذِّنْ فى اُذُنِهِ الْیُمْنى بِاَذانِ الصَّلاةِ وَلْیُقِمْ فِى الْیُسْرى فَاِنَّها عِصْمَةٌ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ ؛(1)به هر كس فرزندى داده شود ، باید در گوش راست او اذان نماز و در گوش چپ او اقامه بگوید ؛ چرا كه مایه ایمنى از شیطانِ رانده شده است .

كافى ، ج 6، ص 24، ح 6.


15.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏ و‏آله :

لَیْسَ لِلصَّبىِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ ؛(1)

براى كودك ، هیچ شیرى بهتر از شیر مادرش نیست .

عیون اخبار الرضا ، ج 1، ص 38، ح 69 .


16.امام صادق علیه السلام:

اَلرَّضاعُ واحِدٌ وَ عِشْرونَ شَهْرا، فَما نَقَصَ فَهُوَ جَورٌ عَلَى الصَّبىِّ ؛(1)

شیرخوارى ، 21 ماه است . پس هر چه كم شود ، ظلم بر كودك است .

كافى ، ج 6، ص 40، ح 3 .


17.امام صادق علیه السلام:

عَلِّمُوا صِبیَانَكُم مِن عِلمِنَا مَا یَنفَعُهُم اللّهُ بِهِ لا تَغلِبَ عَلَیهِمُ المُرجِئَةُ بِرَأیِهَا

كودكانتان را به دانش ما آموزش دهید كه براى آنان سودمند است تا مرجئه [و منحرفین] با دیدگاه‏هاى خود آنان را مغلوب خود نسازند.

الخصال، ج2، ص157..


18.امام صادق علیه السلام:

اَ لْبَنونَ نَعیمٌ وَ الْبَناتُ حَسَناتٌ وَ اللّه‏ُ یَسْألُ عَنِ النَّعیمِ ، وَ یُثیبُ عَلَى الحَسَناتِ

پسران، نعمت‏اند و دختران خوبى. خداوند ، از نعمت‏ها سؤال مى‏كند و به خوبى‏ها پاداش مى‏دهد .

كافى ، ج 6، ص 7، ح 12 .


19.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

طَهِّروا اَولادَكُمْ یَوْمَ السّابِـعِ فَاِنَّهُ اَطْیَبُ وَ اَطْهَرُ و اَسْرَعُ لِنَباتِ اللَّحْمِ، وَ اِنَّ الأَْرْضَ تَنْجُسُ مِنْ بَولِ الاَْغْلَفِ اَرْبَعینَ صَباحا

روز هفتم [تولّد] ، فرزندتان را [با ختنه] پاك كنید ، چرا كه مایه تمیزى و پاكیزگى بیشتر و رویِش شتابنده‏ترِ گوشت است و زمین ، چهل روز از بول شخص ختنه نشده ، آلوده مى‏ماند .

كافى ، ج6، ص35، ح2.


20.امام على علیه السلام:

تَخَیـَّروا لِلرَّضاعِ كَما تَتَخَیَّرونَ لِلنِّـكاحِ، فَاِنَّ الرَّضاعَ یُغَیِّرُ الطِّباعَ

براى شیردادن ، [دایه‏هاى شایسته [انتخاب كنید، همان‏گونه كه براى ازدواج انتخاب مى‏كنید ، چرا كه شیر ، طبیعت‏ها را تغییر مى‏دهد .

قرب الاسناد ، ص 93، ح 312.


21.عمرو بن شعیب عن أبیه عن جدّه:

اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلماَمَرَ بِتَسمَیةِ الْمَولودِ یَوْمَ سابِعِهِ وَ وَضْعِ الاَْذى عَنهُ وَ العَقِّ

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمبه نام‏گذارى كودك در روز هفتمِ تولّد و كوتاه كردن موى او و عقیقه كردن ، فرمان داد .

سنن الترمذى ، ج 5، ص 132، ح 2832.


22.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ كانَ عِنْدَهُ صَبِىٌّ فَلْیَتَصابَ لَهُ

هر كس با كودك سروكار دارد ، با او كودكانه رفتار كند .

من لا یحضره الفقیه ، ج 3، ص 483، ح 4707.


23.امام على علیه السلام:

وَ حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ أنْ یُحَسِّنَ اِسمَهُ وَ یُحَسِّنَ اَدَبَهُ، و یُعَلِّمَهُ القُرآنَ

حقّ فرزند بر پدر ، آن است كه نام خوب بر او بگذارد و او را خوب تربیت كند و قرآن به او بیاموزد .

نهج البلاغة ، حكمت 399.


24.امام صادق علیه السلام:

اِنَّ اللّه‏َ لَیَرْحَمُ الْعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ

بدون تردید ، خداوند بر بنده خود به خاطر شدّت محبّت به فرزندش ، رحم مى‏كند .

كافى ، ج 6، ص 50، ح 5.


25.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

حَقُّ الْوَلَدِ عَلى والِدِهِ... اَنْ یَسْتَفْرِهَ اُمَّهُ

حق فرزند بر پدر این است كه مادر او را گرامى بدارد.

كافى ، ج 6، ص 48، ح 6.


26.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ بَكى صَبىٌّ لَهُ فَاَرْضاهُ حَتّى یُسَكِّنَهُ ، اَعْطاهُ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الْجَنَّةِ حَتّى یَرْضى

هر كس كودك گریان خود را راضى كند تا آرام شود ، خداوند از بهشت آن‏قدر به او مى‏دهد تا راضى شود .

الفردوس ، ج 3، ص 549، ح 5715 .


27.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

كانَ النَّبىُّ صلی الله علیه و آله و سلماِذا اَصْبَحَ مَسَحَ عَلى رُؤُوسِ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمهر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‏هایشان دست [نوازش] مى‏كشیدند.

بحارالأنوار، ج 104، ص 99، ح 75.


28.امام كاظم علیه السلام:

قالَ بَعْضُهُم : شَكْوَتُ اِلى ابِى الْحَسَنِ موسى علیه السلامابنا لى ، فَقالَ : لا تَضْرِبْهُ، وَاهْجُرْهُ وَ لا تُطِلْ

كسى گفت : از فرزندم به امام كاظم علیه السلامشكایت كردم . ایشان فرمودند : «او را نزن بلكه با او قهر كن ولى نه به مدّت طولانى .

عدّة الداعى ، ص 79.


29.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَ لْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ وَزیرٌ سَبْعَ سِنینَ
چهل حدیث کودک

فرزند هفت سال سروَر، هفت فرمانبردار، و هفت سال وزیر است .

مكارم الاخلاق، ص 222 .


30.امام على علیه السلام:

مَنْ سَاَلَ فى صِغَرِهِ اَجابَ فى كِبَرِهِ

هر كس در خردسالى سئوال كند، در بزرگ‏سالى‏اش پاسخ مى‏دهد .

غرر الحكم ، ح 8273.


31.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَحِبُّوا الصِّبْیانَ وَ ارْحَمُوهُمْ ، وَ اِذا وَ عَدتُموهُمْ شَیْئا فَفُوا لَهُمْ ، فَاِنَّهُمْ لا یَدْرونَ اِلاّ اَ نَّـكُمْ تَرْزُقونَهُمْ

كودكان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید و هرگاه به آنان وعده دادید ، به آن وفا كنید ، زیرا آنان ، روزى دهنده خود را كسى غیر از شما نمى‏دانند .

كافى ، ج 6، ص 49، ح 3.


32.امام كاظم علیه السلام:

تُسْتَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبىِّ فى صِغَرِهِ لِیَكونَ حَلیما فى كِـبَرِهِ، ما یَنْبَغى اَنْ یَكونَ اِلاّ هكَذا

خوب است بچّه در كودكى بازى‏گوش باشد تا در بزرگ‏سالى بردبار گردد و شایسته نیست كه جز این باشد .

كافى ، ج 6، ص 51، ح 2 .


33.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اُحِبُّ الصِّبْیانَ لِخَمْسٍ : اَلاَْوَّلُ : اَنـَّهُمْ هُمُ الْبَكّاؤونَ ، وَالثّانى : یَتَمَرَّغونَ بِالتُّرابِ وَ الثّالِثُ : یَخْتَصِمونَ مِنْ غَیْرِ حِقْدٍ وَ الرّابِـعُ : لا یَدَّخِرونَ لِغَدٍ شَیئا وَ الْخامِسُ : یُعَمِّرونَ ثُمَّ یُخَرِّبونَ

كودكان را به خاطر پنج چیز دوست مى‏دارم : اول آن‏كه بسیار مى‏گِریند ، دوم آن‏كه با خاك بازى مى‏كنند، سوم آن‏كه دعوا كردن آنان همراه با كینه نیست؛ چهارم آن‏كه چیزى براى فردا ذخیره نمى‏كنند، پنجم آن‏كه مى‏سازند و سپس، خراب مى‏كنند (دل‏بستگى ندارند) .

مواعظ العددیّه ، ص 259.


34.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِنَّ التُّرابَ رَبیعُ الصِّبْیانِ

خاك، بهارِ (تفریحگاهِ) كودكان است .

معجم الكبیر ، ج 6، ص 140، ح 5775.


35.امام باقر علیه السلام:

اِنّا نَاْمُرُ صِبْیانَنا بِالصَّلاةِ اِذا كانوا بَنى خَمْسِ سِنینَ ، فَمُروا صِبْیانَـكُمْ بِالصَّلاةِ اِذا كانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ، وَ نَحْـنُ نَأمُرُ صِبْیانَنـا بِالصَّـوْمِ اِذا كانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ بِما اَطاقوا مِن صیامِ الْیَومِ اِن كانَ اِلى نِصْفِ النَّهارِ اَوْ اَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ اَوْ اَقَلَّ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَطَشُ وَ الْغَرَثُ اَفْطَروا، حَتّى یَتَعَوَّدُوا الصَّومَ وَ یُطیقوهُ، فَمُروا صِبیانَـكُم اِذا كانوا بَنى تِسْعِ سِنینَ بِالصَّومِ مَا اسْتَطاعوا مِن صیامِ الْیَوْمِ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَـطَشُ اَفْطَروا

ما كودكان خود را وقتى پنج ساله‏اند ، به نماز امر مى‏كنیم ؛ ولى شما كودكانتان را وقتى هفت ساله شدند ، به نماز امر كنید . ما كودكان خود را وقتى هفت ساله‏اند ، به روزه وامى‏داریم ، به اندازه‏اى كه توان دارند ، چه نصف روز باشد یا بیشتر یا كمتر . وقتى تشنگى و گرسنگى بر آنان چیره شد ، افطار مى‏كنند تا این‏كه به روزه ، عادت كنند و توان آن را بیابند ، ولى شما كودكانتان را وقتى نُه ساله شدند ، به اندازه‏اى كه توان دارند ، به روزه وا دارید و وقتى تشنگى بر آنان چیره شد ، افطار كنند .

كافى ، ج 3، ص 409، ح 1.


36.امام صادق علیه السلام:

اِذا بَلَغَتِ الجاریَةُ سِتَّ سِنینَ فَلا تُقَبِّلها وَالْغُلامُ لا یُقَـبِّلُ الْمَرْاَ ةَ اِذا جاوَزَ سَبْعَ سِنینَ

چون دختر [نامحرم] شش ساله شد ، او را مبوس و پسر نیز چون از هفت سالگى گذشت ، زن [نامحرم] را نبوسد .

مكارم الأخلاق ، ج 1، ص 479، ح 1659 .


37.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ قَـبَّلَ وَلَدَهُ كَـتَبَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَمَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللّه‏ُ یَوْمَ الْقیامَةِ، وَمَنْ عَلَّمُهُ الْقُرآنَ دُعىَ بِالاَْبـَوَیْنِ فَیُكْسَیانِ حُلَّتَیْنِ یُضى‏ءُ مِنْ نورِهِما وُجوهُ اَهْلِ الْجَنَّةِ ؛(1)

هر كس فرزندش را ببوسد ، خداوند عزّوجلّ براى او ثواب مى‏نویسد و هر كسى كه او را شاد كند ، خداوند روز قیامت او را شاد خواهد كرد و هر كس قرآن به او بیاموزد ، پدر و مادرش دعوت مى‏شوند و دو لباس بر آنان پوشیده مى‏شود كه از نور آنها ، چهره‏هاى بهشتیان نورانى مى‏گردد .

كافى ، ج 6، ص 49، ح 1.


38.امام على علیه السلام:

اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلماَبْصَرَ رَجُلاً لَهُ وَلَدانِ فَقَـبَّلَ اَحَدَهُما وَتَرَكَ الآْخَرَ . فَقالَ رَسولُ اللّه‏ِ صلی الله علیه و آله و سلم: فَهَلاّ واسَیْتَ بَیْنَهُما ؛

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمكسى را دیدند كه دو فرزند داشت . یكى را بوسید و دیگرى را رها كرد . پیامبر خدا به او فرمودند : چرا میان آنان یكسان عمل نكردى؟

جعفریّات ، ص 55 .


39.امام على علیه السلام:

اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ یَشُبُّ نیرانَ اللَّجاجِ

زیاده‏روى در سرزنش كردن ، آتش لجاجت را شعله‏ور مى‏سازد .

تحف العقول ، ص 84 .


40.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِذا بَلَغَ اَوْلادُكُمْ سَبْعَ سِنینَ فَفَرِّقوا بَیْنَ فُرُشِهِمْ

هرگاه كودكانتان به هفت‏سالگى رسیدند، رخت‏خواب‏هایشان را جدا كنید.

مستدرك على الصحیحین ، ج 1، ص 317، ح 721 .



قسمت دوم

حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: «كودك هفت سال آزاد است و هفت سال مورد ادب و توجه و هفت سال دیگر مورد خدمت و یاور است» (بحار الانوار ج 23 ص 65) از روایات اسلامی استفاده می شود كه آغاز تعلیم مدرسه ای كودك در هفت سالگی است.

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «كودك هفت سال بازی می كند و هفت سال خواندن و نوشتن می آموزد و هفت سال (مقررات زندگی) حلال و حرام را یاد می گیرد». (اصول كافی ج 6 ص 47 و 46) در هفت سال دوم كودك آمادگی لازم را برای فراگیری معلومات و آداب اسلامی پیدا می كند.

نكته ای كه باید در همه مراحل در نظر گرفته شود، این است كه محتوای آموزشی و تعلیم باید با مسائل روز و مورد نیاز فراگیران و نیز شرایط محیطی و اجتماعی آنها مرتبط باشد. علی (علیه السلام) می فرماید: «فرزندان خود را به عادات و آداب خود مجبور نكنید؛ زیرا آنها برای زمانی غیر از زمان شما خلق شده اند.» (نهج البلاغه گفتار 240)

تربیت و پرورش كودكان یكی از اموری است كه در سنت اسلامی بسیار مورد اهمیت واقع شده است. این در حالی است كه بیشتر والدین تنها به طور غریزی به تربیت كودكان خود می پردازند و هیچ آموزش یا مطالعه ای در این زمینه ندارند. برای رفع این كمبود، كارهای بسیار زیاد و عمیقی لازم است تا پاسخگوی مشكلات روزمره كودكان و نوجوانان باشد. آنچه در این نوشتار خواهد آمد، نگاهی بسیار كوتاه به دیدگاه های سنت اسلامی در زمینه تعلیم و تربیت است.

حضرت علی در وصیت خود به امام حسن علیه السلام فرمودند:

« ... ای بنی انی لما رایتنی قد بلغت سنا و رایتنی ازداد وهنا بادرت بوصیتی الیک و اوردت خصالا منها قبل ان یعجل بی اجلی دون ان افضی الیک بما فی نفسی او ان انقص فی رایی کما نقصت فی جسمی او یسبقنی الیک بعض غلبات الهوی و فتن الدنیا فتکون کالصعب النفور و انما قلت الحدث کالارض الخالیة ما القی فیها من شی قبلته. فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبک ... »

پسرم هنگامیکه دیدم سالیانی از من گذشت و توانایی رو به کاهش نهاد به نوشتن وصیت برای تو شتاب کردم و ارزش های اخلاقی را برای تو شمردم پیش از آنکه اجل فرا رسد و رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم و در نظرم کاهشی پدید آیدچنان که در جسمم پدید آمد

و پیش از آنکه خواهشها و دگرگونیهای دنیا به تو هجوم آورند و پذیرش و اطاعت مشکل گردد، زیرا قلب نوجوان چونان زمین نکاشته شده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود. پس در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آنکه دل تو سخت شود و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد.
( قسمتی از نامه 31 نهج البلاغه وصیت بهترین پدر به بهترین فرزند).

فطرت كودكان : از جمله مهمترین نكاتی كه درخصوص آموزش دینی كودكان در روایات آمده است ، مساله فطری بودن توجه به دین و خداست.

رسول اكرم (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) فرمود: «هر نوزادی با فطرت خدایی به دنیا می آید و پرورش می یابد ، مگر این كه پدر و مادر او را به سوی یهودی گری یا مسیحی گری بكشانند.» (بحارالانوار ج 3 ص 281)

و نیز آمده است كه موسی به خدا عرض كرد: «پروردگارا! كدامیك از اعمال نزد تو برتر است؟ خطاب رسید: محبت به كودكان ؛ چرا كه من فطرت آنها را بر پایه اعتماد به یگانگی خود قرار دادم.» (آیین تربیت ص 381) تمام این احادیث نشان می دهد كه باید پدر و مادر محیطی مناسب برای كودك فراهم آورند تا حقایقی یا عقایدی كه ریشه های آن در نهاد و فطرت كودك نهفته است ، به منصه ظهور برسد.

كنجكاوی و چراجویی : كودك از دنیای بسته پا به دنیای وسیع می گذارد، بنابراین می خواهد از اسرار آنها سر در آورد. بدین سان غریزه اوست كه از منشا پدیده ها بپرسد. از روابط علت و معلولی آن سوال كند. این زمینه مناسبی برای كودك است كه والدین ؛ فرصت را غنیمت شمارند و واقعیت ها را برای او توضیح دهند.


رغبتها : انسان به طور كلی موجودی است اجتماعی و خواهان زیستن در اجتماع است ؛ از این رو اگر بخواهد با آنها بجوشد و در پس آنها عرض وجود كند، باید تقلید كند. این زمینه ای مناسب برای آموزش جنبه های مذهبی است.
كودك می خواهد رفتار افراد بزرگتر را تقلید كند؛ پس در حضور او نمازتان را بخوانید و یا او را همراه خود به مسجد ببرید. كودك رغبت دارد خود را در جای بزرگترها قالب بزند، پس زمینه ارتباط او را با بزرگتران فراهم كنید. تا آداب زندگی ؛ معاشرتی ، اخلاقی و در كل آداب و رسوم مذهبی را از این طریق بیاموزد.

ارائه الگوهای مثبت :در این روش از داستان انبیا و ائمه بخصوص دوران طفولیت امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) استفاده می شود.

حس غرور و خودپسندی :امری است كه بدون شك در بین تمام انسانها وجود دارد می توان از حس غرور مثبت كودك استفاده كرد مثلا به او گفت كه من مطمئنم كه تو می توانی نماز بخوانی.

مراحل پرورش مذهبی كودك: رسول خدا (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) فرموده اند:

«فرزندان خود را به سه خصلت تربیت كنید: محبت پیامبرتان و محبت خاندان او و قرائت قرآن». شك نیست كه هر سنی مقتضایی برای خودش دارد و باید طبق آن برنامه ریزی كرد. در كتب روایتی دوره 21ساله تعیین شده است كه به 3دوره 7ساله تقسیم می شود و هر كدام به دوره جزیی تری قابل تقسیم است.


7 سال اول : دوره تكوین است
پرورش مذهبی در حقیقت از همان روز تولد با گفتن اقامه و اذان در دو گوش كودك آغاز می شود و بتدریج این آموزش ها تا 3سالگی تكامل می یابد. مرحله رشد دیگری از 5سالگی آغاز می شود كه در این مرحله باید متوجه تفاوت كودكان در امر رشد و نمو باشیم.

تحقیقات روان شناسی ، تفاوت های كودكان را از نظر میزان و ظرفیت یادگیری و نیز رشد و نمو عقلی آنها، مدنظر قرار داده است.اصول تربیتی اسلام از همان ابتدا توجه و نظر خود را به وجود تفاوت های رشدی در 5سالگی با مطرح كردن سوال زیر جلب كرده است.الیهما یمینك من شمالك؟ راستت از چپت كدام است؟ اگر كودك بتواند به این سوال پاسخ بدهد ، مرحله رشد قبلی خود را پشت سر گذاشته است.

امام صادق (علیه السلام) سفارش كرده اند كه در 5سالگی ، به كودك ، سجده آموزش داده شود. همچنین امام می فرمایند: «كودك خود را تا 6سالگی فرصت دهید، سپس او را در فراگیری كتاب به مدت شش سال تربیت كنید. (وسائل باب 82 حدیث 2) شارع اسلام در زمینه های دیگر تشریعی نیز به تفاوت بین كودكان توجه دارد مانند حدیثی كه درباره اقامه نماز میت برای كودك متوفای 5ساله وارد شده است.از حضرت صادق (علیه السلام) سوال شد؟ «آیا اگر كودك 5ساله ای بمیرد، باید نماز میت بر او خواند؟ حضرت فرمود: اگر نماز را فهمید و درك می كرد، بر او نماز خوانده شود». (وسائل باب 13حدیث 4).

۷ سال دوم ، دوره پرورش دینی است
در این دوره است كه كودك از حكم وضعی به حكم تكلیفی باید عمل كند. علاوه بر آموزش اعمال واجب اعم از روزه و نماز در 7سالگی ، امام صادق (علیه السلام) در زمینه تعلیم احادیث اسلامی می فرمایند: «احادیث اسلامی را به فرزندان خود هر چه زودتر بیاموزید ، قبل از آن كه مخالفان بر شما سبقت گیرند». (كافی ج 6 ص 76)

امام صادق (علیه السلام) درباره روزه گرفتن كودكان می فرمایند: «ما به كودكان خود در 7سالگی می آموزیم كه هر قدر طاقت دارند، نصف روز باشد ، یا بیشتر و یا كمتر روزه بگیرند و هرگاه گرسنگی بر تشنگی بر آنان غلبه كرد، افطار كنند ، تا این كه به روزه گرفتن عادت كنند و آن را تحمل نمایند. پس شما از كودكان خود بخواهید كه در 9سالگی هر قدر كه طاقت روزه دارند، روزه بگیرند و هرگاه كه تشنگی بر آنان غلبه كرد، افطار كنند». (فروع كافی ج 2 ، ص 124)

ایمان واقعی به مذهب از حدود 12سالگی در كودك پیدا می شود و در این سن تا حدود قابل توجهی می توان معنای اصیل مذهب را به او منتقل كرد. ضمنا مبانی اخلاقی و تربیتی ، به آداب معاشرت و رسوم و سنن در همین دوره باید به كودك آموزش داده شود. پایان این دوره همزمان با دوره نوجوانی است و كودك با تجاربی كه در زمینه های مختلف به دست آورده ، بالنسبه به فردی مستقل و صاحب نظر می شود.


7 سال سوم ، دوره تمرین و عمل است
در این دوره نیز كه خود به 3مرحله پایانی نوجوانی ، دوران بلوغ و دوره جوانی تقسیم می شود، بیشتر توجه والدین باید به دوران بلوغ باشد كه دوره رشد احساسات و نوعی تولد مجدد است و دوره ای است كه نیاز آنان به راهنمایی ، به اوج خود می رسد. ایمان به مذهب از 16سالگی اوج می گیرد و در صورتی كه به الگوی كاذبی برخورد كردند، در جنبه مذهب ، خطراتی برایشان وجود خواهد داشت.پایان بلوغ و از حدود 18سالگی ، دوره استقلال تقریبی است.
دقت و استدلال منطقی در او رشد می كند و می توان از این طریق به آموزش مذهبی و دینی او پرداخت.

جامعه منتظر ، خانواده منتظر می خواهد...

دیدگاه شما ( )


CopyRight © OneHos.Mihanblog.com All Right Reserved